lunes, 18 de junio de 2018

Ano 1603. A CASA GRANDE de A PICOÑA (PARTE 7). O PAZO DA PICOÑA




A CASA GRANDE DE A PICOÑA


Do ano 1663 data a descrición mais antiga que temos desta casa. Está documentada no expediente para a admisión de LuisTroncoso de Lira na Orde de Calatrava, onde dous peritos visitaron todas as propiedades do Señor da Picoña, e dín o seguinte:




Ano de 1663
En veinte dias del dicho mes y año volvimos a la villa de la Picoña que dista dos leguas de Santa Vaya de Mondaríz preguntamos por las casas que oy posee y habita don Luis Troncoso y Lira que pretende, y nos fueron mostrados unas casas sumptuosas de piedra de silleria con una torre grande, un pretil a un lado llano y otro a el otro lado con tres piramides encima y unas velas por remates, y al lado derecho de la fachada de las casas a una pared con ocho piramides con velas encima que rematan en punta y pegada a la dicha pared, ay una fuente con dos figuras de piedra a los lados, y encima de cada una un escudo de armas, y en el que esta al lado derecho esta un tronco desmochado que coje de algo abajo el escudo y a el lado derecho en primer lugar esta medio braço con una espada en la mano, y abajo una ença que son las armas de los liras, y en medio del braço y ença estan unos agedreçes que son las armas de los Sotomayores, y a el lado izquierdo las correspondientes, y debajo dellos esta un pino con dos corderos en el pie del: Y encima de la figura del lado izquierdo esta otro escudo de armas donde se allan en primer lugar los agedreces, en segundo un castillo, en terçero un falcon, y en quarto una yedra encima de la qual esta el castillo: y preguntamos en dicha casa quien vivia en ella, y nos respondieron unos criados que Don Luis Troncoso y Lira dueño della y de la jurisdición desta villa, y asi lo pusimos por auto y firmamos.
Fdo Joseph de Figueroa y Cardona y Lorenço Carrillo y Gornica
OM Caballeros Calatrava. Exp 2638. Archivo Histórico Nacional



As terras do lugar da Casa Grande da Picoña estaba dedicadas a carballeira na parte alta e a horta na parte baixa segundo consta na declaración que fixo Silvestre de Soto Carvallido, labrador e canteiro, veciño do lugar de Bacaría en San Salvador de Budiño, quen foi interrogado para investigación sobre o coidado do lugar da casa.






Conoze mui bien las casas, y fortaleza que se dize y nombra da Picoña, que se alla en terminos de esta provinzia y obispado de Tui, con su terrado de Bosque, y mas de que se compone alderredor de ella, y esto con la ocasion de haver servido de criado en ellas por espazio de unos tres años, siendo de edad de unos treze poco mas o menos, en tiempo que heran poseedores de ellas Don Luis Troncoso y Lira y Doña Antonia de Losada su muger, y tanvien por lo referido y la mas noticia.
Dijo que despues que dejo el servicio de dicha casa de la Picoña, no bolvio a ella por no haverseles ofrezido y que la guerta de ella se allava frente las bentanas a la parte de avajo, en territorio que llamaban Almoeyra, junta al camino que pasava por enzima de la cavecera de Pumariño no save si al presente se conserba dicha guerta o no, en la misma situazion, y si las ay en otras diferente y distinta, y que al tiempo de dicho servicio los robles del bosque, unos heran nuebos, y otros de mas tiempo por lo que representavan, y entre ellos algunos viejos, que no sirvian sino que fuese para el fuego, y que es verdad que en este paraje los robles viejos y antiguos que no sirven para madera se suelen cortar y talar y deshazer para la lumbre.
Dijo que en lo que mira al camino no lo ha visto mudar, ni si pasa uno al bosque, de dicha casa, por la misma razon que deja dicho de no haver ydo a ella despues que dejo el servizio, mas de haver tenido nota, lo havia mudado Don Bernardino Troncoso, el señor de este nombre y dadole su curso y carrera por medio del campo de Pumariño y asi lo ha visto el testigo, en una ocasion que paso por alli aunque no fue adentro de dicha casa: Y quanto a los robles del bosque no puede asegurar por no haver echo reparo si los que no sirvian para madera y solo para la lumbre, hera la mayor parte o la menor.
Dijo hes zierto que los bosques y fragas de robles, no cria su territorio leña de tojo alguna, a menos que estos se corten por el pie, que aziendose la produzen.
Arquivo do Reino de Galicia. Real Audiencia de Galicia. Caixa 11717-92




Anos mais tarde a casa foi ampliada incluíndo a galería central e a torre do leste.


Imaxe de principios do século XX




No ano 1753 estando a casa en propiedade de Pedro Troncoso de Lira, tataraneto de Luís Troncoso, segundo podemos extraer da descrición do catastro de Ensenada o pazo xa ten a configuración actual formado por unha torre de tres alturas, que está referida á torre do oeste; outra torre de dúas alturas referida á torre do leste, e a construcción central que as une. Además consta que ten engadidas 6 casas terreñas:


Una casa torre de tres altos al sitio de la Picoña, haze de frente veinte y dos baras y de fondo catorce, linda por la derecha e yzquierda el dueño, vale su alquiler al año setenta y siete reales vellón. Refírese á torre do oeste inicial

Otra al mesmo sitio de un alto, haze de frente once baras y de fondo ocho, linda por la derecha e yzquierda el dueño, se regula su alquiler al año veinte y dos reales vellón.

Otra de dos altos a dicho sitio haze de frente diez y seis baras y de fondo ocho, linda por la derecha e yzquierda el dueño, se regula su alquiler en setenta y siete reales vellon.


O arquitecto Miguel Durán-Loriga y Salgado tamén visitou o pazo e deixou a súa opinión, esta vez no ano 1949:





Fábrica muro formados por sillares, alguno de ellos de gran tamaño. En las torres quedan rematadas por almenas de piedras. De igual material son las cornisas, tubos de desagüe y balaustradas.
Tejados: en las terrazas la cubierta la forman piedras horizontales mientras que el cuerpo de casa, los tejados son de teja.
Cornisa: Es obra en cantería de amplia modulación en cantería, Adosada a ella se encuentra tubos de desagüe también de piedra.
La casa tiene forma planta de L. En los extremos de la misma se encuentran dos torres de diferente estructura.
En la existente sobre la solana-corredor, y en la de la parte de la izquierda con relación a la cantería se encuentra en su totalidad almenada. La solana-corredor se encuentra sujeta por cinco arcadas de medio punto, y parte el sosten de su cubierta se encuentran arcadas de analogas pero en número de siete.
Las columnas de sosten de la cubierta, osea donde descansan los arcos de medio punto, son de sillería de base cuadrada y en su parte exterior tienen especie de pequeñas pilas en forma de concha.
La balaustrada se encuentra sujeta por las columnas y es obra de cantería.
En la casa se encuentra una escalera sin puerta de acceso al final de ella, y en su lugar hay una figura de piedra, que semeja un oso.
La balaustrada de esta escalera es de hierro.
Durán y Loriga 18.1.495/61/495/61/1. Museo de Pontevedra. Deputación de Pontevedra



UNHA CASA DE CINE
En maio do ano 1943 a Casa Grande foi protagonista da película “La casa de la lluvia de Antonio Román baseada na novela homónima de Wenceslao Fernández Flores. O pazo prestouse como imaxe exterior da casa protagonista do filme.







Dinamismo de Tony Román. Hoy en el Pazo de Picoña termina el rodaje de su película.
El “pazo” de Picoña, servirá hoy para filmar con la protagonista de la “Casa de la Troya” las últimas escenas de “La casa de la Lluvia” una película de Galicia en la que Tony Román pretende lograr una producción de clima nórdico y en la que sin nombrar a Galicia se note su presencia y su ambiente.
El estima, que no tiene más galleguidad, la película que acumula más signos externos. No le parece que sea más racial llevar diálogos aturuxos y gaitas.
Orense, mayo de 1943
El Pueblo Gallego. 30 de maio de 1943



Extracto do filme:











Foi un castelo Feudal a casa dos meus abós
 i-era de forca e coitelo d´aquel dominio o señor.
Ten unha argola na porta qu'era un dreito acolledor,
 si a xusticia a un preseguía o libraba da prisión.
Tiña moitos privilexios e sempre un posto de honor sentado o lado do Rey.
Pro tiñan a obrigación d'un hirman servir a Patria e outro hirman servir a Dios.
Uns cinguironse co-a Mitra i-o casco cinguía o maor.
De cando era pequeniño lembrábase meu abó
de armaduras e casacas que no fayado atopou
bordadas en ouro e sedas i-encaixes de gran valor,
e algunhas de terzopelo que sua nai trasformou
en vestidiños pequenos que gabacho el ostentou.
¡Casacas de Cabaleiros!
¡vistidos de meu abó!
tristes restos de grandezas que nostalxas hoxe son.
Sinto o mirar meus cuarteles tristuras no corazón...
¡Miñas armas de Troncoso, de Lira e Sotomayor!
¿Qué foi de vosa grandeza?
de voso poder ¿que foi?
que ningúen houbo en Galicia que fora maor que vos ...
"Secundum in fortitudine" o lema que nos quedou
que quere decir: "Segundo en poder"
ou sea: "Despois do Rey o Señor eu son".
Sobre o Oso da Picoña, n-había mais qu'o León.
¿Por qué ironías da sorte mostrades tanto blasón
e unha coroa de Principe que cinguiron meus abos?
Meus nobres antepasados que tanto tiñades vos,
 ¿que dexáchedes pra min? ¿que foi o que me quedou?
Apellidos de meu pai qué de santos e caudillos
 está a miña sucesión.
So herdo da vosa sangre o patreótico fervor
 que ninguén pudo arrincar pra miña mais africión...
¡non podo collel-as armas! ¡ay s'eu nascera varón!
Eu defendería España co mesmo heróico valor
pois herdo do seu esprito coraxe ao corazón.
¡Vanas grorias d'este mundo que cativas elas son!
Grandezas da miña casa, hoxe xa todo ¿que son?
Unhas cinzas esquecidas que,
 dormen nun panteón.
Mechitas de VIGO.

El compostelano. 21.01.1939




Mechitas de Vigo era o pseudónimo de Mercedes Viso Troncoso, falecida en 1990, foi dos últimos propietarios do pazo de Moreira, descendente dos Troncoso de A Picoña.





O acceso principal á casa faise a través dun portal en arco amurallado a ambos lados, adornado na parte superior con dous capiteis laterais, e no centro un gran escudo en forma semicircular tamén coroado con outros dous capiteis a cada lado e outro na parte superior.



A súa construción foi contemporánea á segunda fase de ampliación da casa, na segunda metade do século XVII, feita na época do 2º Luís Troncoso, xa que no escudo do portal móstranse as armas da súa muller “Quiroga Losada”.



Visto o escudo desde a visión do observador, no pavillón esquerdo temos un carballo no que se acha suxeito á árbore un can lebreiro que representa as armas dos Quiroga:

Detalle do escudo. Armas dos Quiroga


No pavillón dereito dous lagartos pasantes baixo unha laxa que representa as armas dos Losada:

Detalle do escudo. Armas dos Losada


Como timbre do escudo coróase cun helmo mirando á fronte, o que significa que estamos ante unha casa fidalga, o casco con visera de reixas significa que o titular da devandita casa ten rango de Cabaleiro. A ambos os dous lados está flanqueada a composición por dous leóns rampantes e acompañan a todo o conxunto varios adornos florais.




Nos laterais do portal consérvanse os aneis de ferro que ademais de para servir de atadura ás cabalerías, dise que eran os aneis do perdón. Onde os fuxidos doutras xurisdicións debían asirse para solicitar o amparo do señor da Picoña, e se era aceptado, a partir dese momento pasaba a ser vasalo do señor da Picoña.



Unha vez traspasado o portal hai que percorrer unha distancia de 150 metros aproximadamente ata chegar á casa. Avanzados dous terzos do camiño xa nos atopamos con antigas construcións de servizo da casa, onde nun murete aparece gravado na pedra unha primeira inscrición que dí:


DAMAS
SI DE NATURA MENGUADO
OS OFRESCO MI VIBIR
QUANTO OS DEBE MAS SERVIR
EL QUE NATURA A OBLIGADO



Tamén hai un canastro que curiosamente emprega oito capiteis investidos colocados como pés, e unha capela na que se veneraba a Santo Antón.






A continuación nos topamos cun muro almeado que vai morrer contra á parede do pazo, formando un patio ou eira que a protexe do norte, e na parte interior de devandito muro está gravado en pedra:



ESTA OBRA HIZO RA...AL POR MAN-
DADO DE LUIS TRONCOSO DE LIRA SEÑOR
DESTA VILLA .SM. ANO 1603




No centro do muro hai unha composición escultórica presidida por dous escudos, baixo os que se sitúan dúas figuras humanas espidas e no centro unha cara dun neno que pola boca emanaba auga. Aos pés estaba antigamente un pilón que recollía a auga que brotaba das esculturas.

Imaxe de principios do século XX onde conserva o pilón ao pé das esculturas

Imaxe actual


A figura da esquerda é masculina, ten no ventre unha caveira dun carneiro, e desgraciadamente as pernas rotas.

A figura da dereita é feminina, a parte superior é un corpo de muller que ten os peitos furados de onde brotaba auga que caía nunha pequena pía que estaba no seu colo. No ventre ten unha figura que poderiamos definir como un sol humanizado bastante encabuxado. A parte inferior da criatura simula unha serpe.



Dous escudos presiden a composición, vistos de frente, o primeiro representa as armas de Luis Troncoso:

Escudo de armas dos Troncoso de Lira
Ten no centro o tronco dunha árbore que representa as armas dos TRONCOSO, no lado esquerdo superior un brazo en alto cunha espada na man -hoxe rota- e debaixo unha onza (animal felino parecido a un xaguar) en posición de ataque (que simboliza aos LIRA). No lado dereito, arriba un xadrez (armas dos SOUTOMAIOR), e abaixo un pino con dous cordeiros pacendo que simboliza aos CORDIDO.





O segundo escudo, representa as armas recibidas da súa muller María Falcón Méndez de Soutomaior, ten arriba-dereita o xadrez dos SOUTOMAIOR, abaixo un falcón apresando un paxáro, arriba-esquerda unha torre, e abaixo unha edra.


Escudo de armas dos Falcón-Méndez



Un terceiro escudo que hoxe se encontra ubicado fora do seu lugar primixenio representa as armas de María Pereira e Castro, muller de Bernardino Troncoso de Lira que viña da casa de Lapela en Monçao, Portugal: Arriba esquerda a cruz dos PEREIRA, abaixo unha ponte sobre un río, arriba na dereita unha faixa con tres lúas, e en cada lado enfrontados dous trepantes leóns símbolo dos BARBOSA, e abaixo os seis roeles dos CASTRO:



Escudo dos Pereira de Castro




O pilón que se situaba no chan baixo ambas figuras estaba decorado con relevos de filigranas e grandes mascaróns, hoxe xa non está na Picoña, leva 90 anos decorando outro pazo, o de Grixó en Salvaterra que en tempos anteriores fora o Pazo dos Bugallal. Nos anos 20 do século pasado, un fillo de Florentina Troncoso e Benito Fernández foi detido por participar nun altercado, na “festa da O”, efectuando varios disparos con escopeta. Como pago dos favores prestados polo deputado e ministro Gabino Bugallal, para que mediase na liberación do seu fillo, os Troncoso tiveron que entregarlle o pilón.


Imaxe actual do pilón.


Antigamente estaban situados a cada lado do pilón duas esculturas pétreas: un león e un oso en posición erguida, que representaban ao Rei e aos Troncoso respectivamente.

Oso de A Picoña






















"SECUNDUM IN FORTITUDINE" está escrito ao pé do oso esculpido en pedra que representaba aos TroncOSO, “Segundo en poder” é dicir “Despois do Rei o señor son eu”, mentres que ao lado do oso estaba a escultura do león, que representaba ao Rei. Din que o oso desafiaba ao león “en forza me ganarás pero en astucia non me vencerás”.

Diante o poeta Ramón Cabanillas, á súa dereita Benito Fernández (marido de Florentina Troncoso Bargiela), á esquerda de Cabanillas o deputado provincial José Carrera, ao fondo José Palacios, e no centro Jaime Solá, posando baixo o Urso de A Picoña, no ano 1918





A mesma comitiva diante do pilón na súa ubicación orixinal








Unha pedra do muro está labrada cun medallón do que sobresae a metade superior dunha persoa quen có brazo dereito sinala a seguinte inscrición:

VERA NOBILITAS
EST THEOLOGALIS
QUA CONSISTIT
YN OPERIB, FACTIS
IN SERVI TUTE ALTISIM


Que ven a significar que “A verdadeira nobreza é a teolóxica, que consiste en facer obras ao servizo do Altísimo”.

Pero tamén consciente de que para exercer o poder hai que saber mantelo, o señor da Picoña deixou gravadas sendas advertencias entre os dous escudos, para que ningúen dos sucesores descuidase as prioridades:


EL HIJO QUE CONSERVARE
DE SUS PADRES LA NOBLEZA
MERECE MAYOR GRANDEZA
DE LO QUE SI LA GANARE

PARA PODER CONSERVAR
TRES COSAS ES MENESTER
SAVER TENER VIRTUD Y PODER
Y NINGUNA A DE FALTA




Afortunadamente a maior parte deste conxunto aínda se conserva na Picoña, grazas á oposición dos propietarios quenes abortaron o intento de doazón por parte da corporación do concello de Salceda na época franquista, para ser empregados como regalo a Franco para ornamentación do seu pazo de Meirás onde foron a parar moitas pezas arquitectónicas de outros moitos recunchos de Galicia.

Respecto á edificación da casa pódese afirmar que no seu tempo debeu ser un dos mellores pazos de toda Galicia que todavía hoxe, a pesar da falta de restauración, conserva o porte e elegancia primixenia. Ben merecido ten o alcume de Casa Grande da Picoña.



Ten dúas torres almeadas nos extremos que lle dá un serio aspecto militar, a fachada principal está composta por un vistoso dobre balaustre en dous niveis de arcada, onde o soportal inferior está formado por cinco arcos de medio punto, e a solaina no primeiro andar por sete arcos de medio punto que compoñen unha fermosa galería orientada ao sur.




A solaina está protexida do exterior cunha labrada balaustrada de pedra, e a parte superior desa galería está tamén almeada con dezasete almeas en forma de vela.

As pilastras que sustentan os arcos teñen na parte exterior cadansúa pía bautismal, que decían representan cada un dos curatos nos que tiña representación o señor da Picoña: Santo Tomé de Parderrubias, Santos Xusto e Pastor de Entenza, San Bartolomé de Rebordáns, Santiago de Malvas, San Xoán de Taborda, San Martiño de Moreira e Nosa Señora de Arcos en Tui.




A torre do oeste, á mais antiga, de planta cadrada está composta por tres andares e un sótano-adega, que ten o teito abovedado en pedra, ábrense cada unha das caras do primeiro andar cun balcón de pedra con sendos soportes petreos e baranda de ferro. Adosada á cara norte da torre continúa unha construcción de menor altura.








A torre do leste está formada por baixo e dous andares, no teito está situado o rolo xurisdicional, a torre tamén está almeada na parte superior. Anexo continúa o inmoble cara ao norte con máis volume edificado de menor altura, onde na parte superior tiña antigamente unha galería cara o nacente que remata nun campanario.





Rolo xurisdicional

Detalle do campanario


Nas esquinas das partes superiores evacúan as augas uns fermosos e prominentes canos de pedra. Toda a parte mais antiga da construcción está almeada.






Agradecementos:
 -Pola súas memorias a José Domínguez Lorenzo () e familia,
 -Por convidarme a visitar as entrañas da "Casa Grande" a Blanca Vaqueiro,
 -Pola cesión de fotografías a Eze Alonso.





No hay comentarios:

Publicar un comentario